Geometryczny zapis mieszkańców Puszczy Sandomierskiej
Haft lasowiacki, przez etnografów uznawany za jeden z najstarszych i najbardziej archaicznych systemów zdobniczych w Polsce, to coś znacznie więcej niż kunsztowna dekoracja. Ten surowy, geometryczny zapis tożsamości dawnych mieszkańców Puszczy Sandomierskiej stał się fundamentem wniosku o wpis na listę niematerialnego dziedzictwa. Przygotowuje go nieformalna grupa „Lasowiackie Hafciarki” pod przewodnictwem regionalistki, działaczki społecznej i mistrzyni haftu Anity Stanisławy Ryby, która od lat dokumentuje puszczańskie tradycje.
Stroje szyte z bielonego lnu
Misterne zdobienia były domeną wyłącznie kobiecych strojów odświętnych, szytych z samodzielnie wyrabianego, bielonego lnu. W przeciwieństwie do gładkich, roboczych ubiorów z szarego płótna, ubiór świąteczny stanowił bogatą mapę symboli, rozmieszczonych na kołnierzach, mankietach oraz dolnych krawędziach spódnic, zwanych przez Lasowiaków fartuchami.
Geografia regionu wyznaczyła dwie główne szkoły techniczne tego zdobnictwa. Południowa, kolbuszowsko-raniżowska, słynie z tzw. haftu dziurczastego o finezyjnych motywach kwiatowych. Z kolei szkoła północna, tarnobrzesko-grębowska, opiera się na surowym hafcie liczonym, którego rytm wyznacza splot osnowy i wątku. – To właśnie tam królują najbardziej pierwotne ornamenty: charakterystyczne grzebyczki, wilcze zęby i ślimacznice – wylicza Anita Stanisława Ryba.
Plenery hafciarskie w Bojanowie
Prace nad wnioskiem o wpis na listę wspierają cykliczne plenery hafciarskie w Bojanowie, które zintegrowały ponad 30 twórczyń z siedmiu powiatów. Do tej pory zorganizowano dwa takie spotkania, podczas których powstało blisko 70 prac, stanowiących merytoryczną dokumentację tradycji. Każdy zjazd łączy intensywną naukę pod okiem ekspertów z rygorystycznym pilnowaniem czystości wzorów.
Przykłady tradycyjnego haftu oraz kompletne stroje puszczańskie można obecnie oglądać na ekspozycjach w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej oraz w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie.
Finał prac nad wnioskiem o wpis na listę niematerialnego dziedzictwa przewidziano na połowę 2026 roku.
