Żydowskie cmentarze w Rzeszowie

Wielokulturowe dziedzictwo Rzeszowa

Przez wieki Rzeszów zamieszkiwali przedstawiciele różnych narodów, wśród których największą grupę stanowili Żydzi. O ich dziedzictwie opowiedziała Marta Wójcik z Wydziału Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pasjonatka historii. Przed II wojną światową funkcjonowały w Rzeszowie trzy cmentarze żydowskie. Choć dziś dwa z nich są niewidoczne, zgodnie z prawem żydowskim nadal istnieją – miejsce spoczynku zmarłych pozostaje nienaruszalne i święte.

Zasady i symbole pamięci

Tradycja żydowska zakłada nienaruszalność grobów, choć dopuszcza wyjątki, np. w sytuacji zagrożenia szczątków lub na życzenie rodziny. Na cmentarzach zamiast kwiatów kładzie się kamienie – symbol trwałości i szacunku. Choć współcześnie pojawiają się także kwiaty i znicze, najważniejsza pozostaje pamięć. Wielokulturowość wpływa na wzajemne przenikanie zwyczajów. Przykładem może być choćby chałka – tradycyjne żydowskie pieczywo, które na stałe weszło do polskiej kultury.

Najstarsze nekropolie żydowskie

Pierwszy cmentarz żydowski powstał na początku XVI wieku, a najstarsza macewa pochodziła z 1553 roku. Znajdował się między synagogami – dziś to okolice Biura Wystaw Artystycznych i Archiwum Miejskiego. Drugi, z XVII wieku, obejmował teren dzisiejszego Placu Ofiar Getta, gdzie podczas II wojny światowej gromadzono Żydów przed deportacją do obozu w Bełżcu.

Nowy cmentarz i ślady zniszczenia

W XIX wieku powstał trzeci cmentarz przy ulicach Rejtana i Dołowej. Przetrwał do dziś jako obszar, choć większość nagrobków została zniszczona w czasie wojny. Szczątki zmarłych nie były ekshumowane i nadal znajdują się w tych miejscach. Od 2023 roku miasto prowadzi działania rewaloryzacyjne, wspierane przez wolontariuszy i organizacje. Odkryto macewy oraz zlokalizowano groby masowe. To kolejny krok w przywracaniu pamięci o dawnych mieszkańcach – bo, jak podkreślono, naród bez pamięci nie istnieje.

Rozmowę prowadziła: Alina Pochwat-Cicha.