Dziedziczenie przemocy. Negatywne wzorce mogą być przekazywane z pokolenia na pokolenie

Dziedziczenie przemocy. Wzorce wyniesione z domu

Zjawiskiem, o którym dość rzadko się mówi, a które niestety bywa powszechne, jest dziedziczenie przemocy, czyli przenoszenie złych doświadczeń, na przykład z dzieciństwa, do życia dorosłego. Jak przyznaje Monika Lampard, pracownik socjalny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Rzeszowie, bardzo często spotyka się z takim przenoszeniem przemocy.

„Często widzimy, że dzieci, nawet w tych rodzinach, gdzie już zaobserwujemy sprawcę przemocy, przejawiają również symptomy, sygnały dziedziczenia tej przemocy. Krzyczą na rodzeństwo, popychają się często. Dziecko zbiera to, co widzi u rodziców”. 

Dziecko powiela zachowania, które zna

Jeżeli rodzice pokazują, że coś chcą wyegzekwować od dzieci siłą, krzykiem czy agresją, później dzieci mogą w ten sam sposób funkcjonować także na poziomie szkoły. Cały ten schemat utrwala się w ich zachowaniu przez resztę dzieciństwa, a później, w okresie dorosłości, niekiedy, a nawet bardzo często, przejawia się w ten sam sposób: jako schemat działania i realizowania własnych celów.

Dziedziczenie przemocy z pokolenia na pokolenie

Dorota Rojek, pracownik socjalny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Rzeszowie, podkreśla, że wieloletnia praca pracowników socjalnych pozwala dostrzec zjawisko, którego nie zawsze można zauważyć, analizując pojedynczy przypadek.

Bywa, że rozpoczynając pracę z rodziną, która aktualnie doświadcza poważnych problemów opiekuńczo-wychowawczych, pracownik odkrywa, że zna tak naprawdę tę historię. Pamięta rodziców tych osób, a czasem także dziadków. Pamięta wcześniejsze problemy tej rodziny, wcześniejsze interwencje czy nawet próby udzielania pomocy.

Po latach w systemie pomocy społecznej pojawia się kolejne pokolenie, tym razem jako rodzice własnych dzieci. W praktyce można zauważyć, że kolejne pokolenia tej samej rodziny pojawiają się w ośrodku pomocy społecznej, a problemy, z którymi się zgłaszają, są zadziwiająco podobne do tych, z którymi mierzyli się ich rodzice, a czasem również dziadkowie. 

Praca z rodziną zaczyna się od diagnozy

Jak wygląda praca z taką rodziną, w której dochodzi do zjawiska dziedziczenia przemocy?

Przede wszystkim potrzebna jest diagnoza. Nie chodzi o indywidualny przypadek, ale o zderzenie z całą historią rodziny. Analizuje się nie tylko sytuację „tu i teraz”, lecz także przyczyny i źródła problemów. Ważne jest ustalenie, czy jest to jednorazowy przypadek, czy właśnie historia powielania się określonych zachowań.

W pierwszej kolejności przeprowadzana jest więc diagnoza i próba stworzenia programu działania z rodziną. Zawierane są kontrakty socjalne, prowadzone są działania mające na celu podniesienie kompetencji wychowawczych, kontynuowanie leczenia psychiatrycznego czy terapii.

Przemoc w rodzinie. Praca małymi krokami

Ogromną pracę stanowi również pomoc w postaci asystenta rodziny. Taki asystent wchodzi w dane środowisko i uczy wszystkiego od podstaw. Nawet tego, jak zrobić naleśniki. To sprawy, które dla wielu osób wydają się oczywiste, ale dla wielu rodzin takie nie są.

W praktyce często zdarza się, że mimo prób udzielenia rodzinie pomocy przez pracownika socjalnego jest to praktycznie niemożliwe. Pojawia się bariera, przez którą trudno dotrzeć do tych osób i wytłumaczyć im, że postępują niewłaściwie. 

Zaufanie jako podstawa pracy z rodziną

Rozmowa i cierpliwość budują dobre relacje z rodziną. Z czasem rodzina zaczyna ufać pracownikowi i przekazuje coraz bardziej szczegółowe informacje dotyczące swojej historii oraz tego, skąd wynika dany problem. Dopiero wtedy można wprowadzać kolejne działania.

Ważne jest zachęcanie do udziału w różnych warsztatach rozwijających kompetencje. Bardzo często trzeba również namawiać rodziny do współdziałania z szeregiem specjalistów.

Praca z taką rodziną odbywa się na zasadzie małych kroków, budowania zaufania i wzajemnych relacji pomiędzy pracownikiem a rodziną. To również próba wyprowadzania rodziny z dziedziczonej przemocy.

Współpraca wielu instytucji

Pracownicy współpracują z wieloma instytucjami i prowadzą działania na wielu płaszczyznach. Nie są to wyłącznie działania indywidualne z daną osobą czy rodziną. Współpraca obejmuje również szkołę, policję i kuratorów. Są to działania prowadzone „tu i teraz”, w tym procedura Niebieskiej Karty.

Ważną rolę odgrywa także Ośrodek Poradnictwa Specjalistycznego i Interwencji Kryzysowej oraz programy profilaktyczne i edukacyjne. 

Dziecko potrzebuje bezpiecznego miejsca

Często zdarza się, że rodzice albo sprawcy przemocy, którzy stosują ją wobec małoletnich dzieci, bardzo mało czasu spędzają z nimi. Nie potrafią spędzać z dziećmi czasu.

Dzieci potrzebują jednak bezpiecznego miejsca, w którym mogą spokojnie się uczyć i spędzać czas.

Osoby, które doświadczały przemocy, mogą później odtwarzać te schematy nie dlatego, że chcą przemocy czy że im się ona podoba. Jest to po prostu jedyny sposób funkcjonowania w rodzinie, jaki znają. Zdają sobie sprawę z tego, że to, co pokazują swoim dzieciom, może zostać przez nie później przeniesione do ich własnych rodzin. Czasem jednak w ogóle nie mają tej świadomości. Uważają, że tak właśnie powinno być.

To, że przemoc się kończy i pozostaje bez konsekwencji, może być dla nich czymś oczywistym. „Tak ma być”.

Czasem trzeba po prostu „otworzyć oczy”

Dla takich osób jest to czasem prawdziwe otwieranie oczu. Są zaskoczone i bardzo często mówią: „A to ja nie wiedziałam, że tak można?”.

Chodzi między innymi o pokazanie, że podczas zabawy można wytłumaczyć dziecku pewne zasady, których powinno przestrzegać, bez krzyku, agresji i przemocy. 

Posłuchaj audycji

Więcej o tym w „Przeciw przemocy”. Zaprasza Monika Domino.