Podkarpacka Diagnoza Kultury. Brakuje pieniędzy, pracowników i młodych

Podkarpacka Diagnoza Kultury. Co pokazała trzecia edycja badań?

W 2023 roku po raz pierwszy przeprowadzono badania w ramach „Podkarpackiej Diagnozy Kultury”. Teraz ukazała się trzecia odsłona raportu, przygotowanego z inicjatywy Wojewódzkiego Domu Kultury w Rzeszowie we współpracy z Instytutem Nauk Socjologicznych Uniwersytetu Rzeszowskiego. Tym razem badacze zmienili sposób spojrzenia na funkcjonowanie instytucji kultury. Zamiast koncentrować się na danych statystycznych, postanowili oddać głos dyrektorom i pracownikom placówek.

Jak wyjaśniał dr Dominik Porczyński, socjolog kultury z Uniwersytetu Rzeszowskiego, chodziło o poznanie codziennych doświadczeń osób odpowiedzialnych za działalność kulturalną w regionie. Raport pokazuje między innymi różnice między dużymi instytucjami, zatrudniającymi kilkudziesięciu pracowników, a niewielkimi ośrodkami, w których pracują zaledwie jedna lub dwie osoby.

Choć placówki różnią się wielkością i możliwościami, ich podstawowe cele pozostają podobne. Chcą prowadzić działalność na wysokim poziomie, edukować mieszkańców i rozwijać lokalne społeczności. Problemem jest jednak brak wystarczających zasobów, szczególnie w małych miejscowościach.

Małe domy kultury mają trudniej. Edukacja przegrywa z dużymi imprezami

W niewielkich miejscowościach dom kultury często jest jedyną instytucją dysponującą odpowiednim zapleczem technicznym i organizacyjnym do przygotowywania wydarzeń. Pracownicy muszą więc realizować nie tylko własny program, ale także dodatkowe zadania zlecane przez samorządy. W rozmowach prowadzonych na potrzeby raportu określano je mianem „wrzutek”.

Jak zauważał Jakub Izdebski, dyrektor Wojewódzkiego Domu Kultury w Rzeszowie, jednym z problemów jest sposób oceniania działalności instytucji. Często większą wagę przywiązuje się do liczby uczestników wydarzeń niż do jakości prowadzonych działań. Duże festyny, dożynki i święta miejscowości przyciągają tysiące mieszkańców, ale mogą przesłaniać codzienną pracę edukacyjną.

Tymczasem organizacja zajęć tanecznych, plastycznych czy innych form rozwijania zainteresowań wymaga czasu i zaangażowania, choć nie zawsze jest tak widoczna jak duża impreza plenerowa. W raporcie zwrócono również uwagę na znaczenie współpracy dyrektorów placówek z samorządowcami. Tam, gdzie obie strony mają podobną wizję rozwoju kultury, łatwiej realizować długofalowe przedsięwzięcia. Nie wszędzie jednak taka współpraca przebiega bez trudności. Zdarza się, że oczekiwania władz lokalnych dotyczą przede wszystkim organizacji pojedynczych, dużych wydarzeń.

Niskie wynagrodzenia i starzejąca się kadra instytucji kultury

Jednym z najczęściej poruszanych podczas badań problemów były wynagrodzenia pracowników instytucji kultury. Jak relacjonował dr Dominik Porczyński, rozmówcy zwracali uwagę na brak trzynastego wynagrodzenia, który postrzegają jako niesprawiedliwość w porównaniu z innymi pracownikami sfery budżetowej.

Problemem jest również niewielkie zróżnicowanie płac pomiędzy osobami wykonującymi podstawowe zadania a pracownikami z wieloletnim doświadczeniem, dodatkowymi kwalifikacjami i większą odpowiedzialnością. Badacze zwrócili także uwagę na strukturę zatrudnienia. Jak wynika z wcześniejszych odsłon diagnozy, osoby poniżej 31. roku życia stanowią zaledwie 8 procent pracowników objętych badaniami.

Zdaniem rozmówców oznacza to problem z zastępowalnością pokoleń i stopniowym starzeniem się kadr kultury. W instytucjach przeważają kobiety, a część placówek zmaga się również z niedoborem pracowników technicznych, między innymi specjalistów od nagłośnienia i oświetlenia.

Kolejną trudnością jest ograniczona liczba etatów. Dyrektorzy obawiają się, że po odejściu pracownika na emeryturę mogą stracić możliwość ponownego obsadzenia jego stanowiska. Zamiast zatrudnienia etatowego pojawiają się wówczas rozwiązania oparte na umowach cywilnoprawnych.

Domy kultury na Podkarpaciu mają potencjał. Ważna rola lokalnych liderów

Pomimo trudności raport pokazuje również mocne strony podkarpackich instytucji kultury. Dr Dominik Porczyński podkreślał znaczenie inicjatyw, które mają nie tylko lokalny, ale również ogólnopolski, a niekiedy międzynarodowy zasięg.

Szczególną wartość stanowią wieloletnie tradycje zespołów pieśni i tańca, działających niekiedy od 50, 60 czy 70 lat. Skupiają one kolejne pokolenia mieszkańców i są ważnym elementem lokalnej tożsamości. Jakub Izdebski zwracał uwagę, że wartościowe przedsięwzięcia powstają również w niewielkich miejscowościach. Jako przykład wskazał orkiestrę rozrywkową z Brzostka, skupiającą osoby w różnym wieku – od dzieci mających około 10–11 lat po dorosłych.

Zdaniem rozmówców duże znaczenie mają lokalni liderzy, którzy potrafią rozwijać działalność kulturalną i przekonywać do swoich pomysłów mieszkańców oraz samorządowców. Ważne jest jednak, aby rozwój instytucji nie zależał wyłącznie od zaangażowania pojedynczych osób.

Co dalej z Podkarpacką Diagnozą Kultury?

Zdaniem gości Polskiego Radia Rzeszów najnowszy raport powinien zainteresować przede wszystkim osoby odpowiedzialne za zarządzanie kulturą w samorządach. Podczas prezentacji wyników badań obecni byli przedstawiciele instytucji kultury i urzędnicy zajmujący się tą dziedziną, zabrakło jednak wielu samorządowych włodarzy.

Jakub Izdebski zapowiedział działania, które mają pomóc w dotarciu z wynikami diagnozy do osób podejmujących decyzje dotyczące finansowania i funkcjonowania placówek. Rozważane jest między innymi organizowanie wspólnych spotkań samorządowców oraz przedstawicieli instytucji kultury.

Badacze i organizatorzy są również zainteresowani kontynuowaniem projektu w kolejnych latach. Trzeci raport „Podkarpackiej Diagnozy Kultury” jest dostępny na stronie Wojewódzkiego Domu Kultury w Rzeszowie. W przyszłym roku ma ukazać się także w wersji drukowanej.

Rozmowę prowadził Adam Głaczyński.