Relacja Piotra Olechniewicza
Las Hanusiska na Leskiej Górze
Jednym z mniej oczywistych miejsc pamięci narodowej w regionie jest las Hanusiska na „Leskiej Górze”. To tam 27 lipca 1944 roku, pod koniec niemieckiej okupacji, miała miejsce jedna z ostatnich masowych egzekucji na ziemi sanockiej. Niemieckie Gestapo rozstrzelało tam kilkudziesięciu więźniów politycznych sanockiego więzienia – nie tylko Polaków, ale również Rosjan i Żydów.
Pamięć o tej zbrodni zawdzięczamy jednemu ze skazańców, Michałowi Pałaszowi z Olszanicy. W momencie egzekucji, gdy oprawcy ustawili więźniów nad masowym grobem, w pistolecie gestapowca zabrakło amunicji. Korzystając z chwili, gdy broń była ładowana, Pałasz odepchnął strażnika i uciekł w las.
Na pamiątkę tego wydarzenia ufundowana została niepozorna kapliczka umocowana na pniu drzewa. Obecnie teren ten upamiętniają obelisk z 1963 roku oraz krzyż ufundowany przez mieszkańców i władze samorządowe Zagórza.
Cmentarz z okresu I wojny światowej
Zagórz, będący od czasów Austro-Węgier ważnym węzłem kolejowym, w czasie I wojny światowej stał się areną krwawych walk w Karpatach. W rejonie Nowego Cmentarza w Zagórzu znajduje się cmentarz z tego okresu.
W przeciwieństwie do cmentarzy wojennych z rejonu m.in. Gorlic, gdzie spoczywają głównie polegli w boju, ta nekropolia kryje szczątki żołnierzy zmarłych przede wszystkim w szpitalach polowych oraz na skutek szalejących wówczas epidemii tyfusu, cholery czy dżumy.
Dzięki pracy pasjonatów historii udało się ustalić nazwiska ponad 300 żołnierzy wielonarodowej armii austro-węgierskiej – Węgrów, Czechów, Polaków i przedstawicieli innych narodowości – a także cywilnych pracowników kolei czy wozaków.
W 2015 roku miejsce to zostało oficjalnie upamiętnione krzyżem i tablicą informacyjną.
Obóz pracy i zagłady w Zasławiu
Kolejnym ważnym historycznym miejscem jest teren dawnego obozu pracy, a później obozu koncentracyjnego w Zasławiu, który został utworzony już w 1939 roku.
Początkowo gromadzono tam Żydów z regionu sanockiego do prac przymusowych, między innymi przy budowie dróg i w warsztatach. Z czasem obóz stał się miejscem selekcji i wywózek do obozów zagłady, głównie do Bełżca, za pośrednictwem zagórskiego węzła kolejowego.
Teren ten kryje tysiące ludzkich szczątków, ofiar terroru nazistowskich Niemiec. Budzącym grozę wspomnieniem z tamtych lat jest fakt, że nazistowscy żołnierze traktowali pobliskie lasy jako miejsce „rozrywki”. Urządzane tam były „polowania na ludzi”.
Pamięć o tym miejscu podtrzymuje odsłonięty w 1963 roku obelisk, uwieńczony charakterystyczną instalacją artystyczną wykonaną z metalowych prętów, które przedstawiają ludzkie postaci.
Rola edukacji i kultywowania pamięci
Jak podkreśla dyrektor Szkoły Podstawowej nr 1 im. Świętego Kazimierza w Zagórzu, dr Joanna Kułakowska-Lis, opieka nad miejscami pamięci stanowi stały element wychowania młodego pokolenia.
Uczniowie, nauczyciele oraz szkolny klub wolontariusza opiekują się między innymi cmentarzem żołnierzy I wojny światowej, cmentarzem żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza, grobami dwóch młodych Zagórzan poległych w 1918 roku oraz dawnymi nauczycielami, dyrektorami i pracownikami szkoły.
Przez lokalne cmentarze i miejsca mordów przewijają się wątki polskie, słowackie, ukraińskie, austriackie, żydowskie czy radzieckie. Wszystkie traktowane są z należnym szacunkiem i służą współcześnie jako żywe lekcje historii, opowiadając o skomplikowanych relacjach wielokulturowego i wielowyznaniowego południa Podkarpacia.
