Współczesny język polski – odcinek 21

Jak pandemia wpłynęła na nasz język? O słowotwórczych skutkach globalnego kryzysu rozmawiamy w tym odcinku cyklu dźwiękowego „Współczesny język polski”.

Pandemia COVID-19 była wydarzeniem bezprecedensowym nie tylko z punktu widzenia zdrowia publicznego, lecz także komunikacji społecznej. Gwałtowne zmiany rzeczywistości – lockdowny, obostrzenia, nowe narzędzia pracy i nauki – przełożyły się na równie szybkie przemiany językowe. W sytuacji, gdy całe społeczeństwa musiały opisać zupełnie nowe zjawiska, język zaczął intensywnie się rozwijać, generując zarówno nowe słowa, jak i nowe znaczenia starych wyrazów.

Posłuchaj:

Pandemia jako katalizator zmian słowotwórczych

Gdy w 2020 roku pojawiły się pierwsze informacje o koronawirusie, język zaczął natychmiast reagować. W mediach i codziennych rozmowach zaczęły funkcjonować wyrażenia dotąd rzadkie lub specjalistyczne – kwestia dystansu społecznego, kwarantanna, izolacja, transmisja wirusa. Część z nich została uproszczona albo potocznie przeinterpretowana, inne trafiły do języka młodzieżowego i internetowego memolektu.

Jednym z najciekawszych pól językowych, na których pandemia odcisnęła swoje piętno, była sfera nazewnictwa ochrony osobistej, zwłaszcza masek i nakryć twarzy.

„Maseczka”: od codzienności do symbolu

Słowo maseczka – istniejące wcześniej głównie w kontekście kosmetycznym – gwałtownie zmieniło swoje znaczenie. Z dnia na dzień zaczęło funkcjonować jako określenie przedmiotu nieodłącznego w przestrzeni publicznej. Popularność i powszechność użycia sprawiły, że termin ten był nawet proponowany jako słowo roku.

Wraz z masowym noszeniem masek pojawiła się potrzeba ich różnicowania i opisywania. I tak rozwinęła się cała rodzina określeń: maska chirurgiczna, maska ochronna, maska medyczna, maska wielorazowa, przyłbica, komin, chusta.

Wiele z tych określeń funkcjonowało już wcześniej, ale pandemia przeniosła je do głównego nurtu języka, nadając im nowe, szersze znaczenia. Komin i chusta przestały być tylko elementami stroju, a zaczęły być traktowane jako alternatywa dla maseczek w określonych sytuacjach.

Język protestu: wulgaryzmy i antymaskowe neologizmy

Wraz z narastającymi emocjami społecznymi, zwłaszcza związanymi z wprowadzanymi obostrzeniami, zaczęły pojawiać się również określenia nacechowane negatywnie. Niektóre z nich miały charakter ironiczny, inne wulgarny; ich funkcją było wyrażanie sprzeciwu wobec przymusu zasłaniania ust i nosa.

W potocznym obiegu zaczęły pojawiać się takie wyrażenia, jak: szmata czy namordnk. 

Choć wulgarne i obraźliwe, pełniły rolę językowego wentyla – stanowiły narzędzie komunikowania emocji, niezgody, dystansu wobec władzy czy instytucji. Pokazują one wyraźny mechanizm: im silniejsze emocje społeczne, tym bardziej ekspresywny staje się język.

Emocje jako motor językowej kreatywności

Pandemia udowodniła, jak bardzo język jest żywy i wrażliwy na nastroje społeczne. Kiedy temat staje się źródłem stresu, lęku, frustracji czy podziałów, słownictwo zaczyna się rozrastać – pojawiają się neologizmy, metafory, memy językowe, a także określenia o nacechowaniu emocjonalnym i wulgarnym.

To zjawisko jest naturalne: język odzwierciedla nasze doświadczenia. W sytuacji kryzysowej tworzymy nowe pojęcia, aby szybciej, trafniej i bardziej dobitnie komunikować to, co czujemy.

Pandemia a trwałość nowych słów

Nie wszystkie pandemijne słowa przetrwają próbę czasu. Część z nich już zanika wraz ze zmniejszeniem się roli obostrzeń. Inne – jak maseczka w znaczeniu ochronnym, lockdown, zdalne nauczanie – mogą pozostać na stałe, jako element doświadczenia całego pokolenia.

Jedno jest pewne: pandemia była momentem przyspieszonej ewolucji języka. W krótkim czasie słowotwórstwo stało się polem twórczej, często emocjonalnej reakcji na zmieniający się świat. I jak zawsze – to właśnie te silne emocje, niezależnie od ich wydźwięku, najskuteczniej napędzały rozwój języka.