Pakt Ribbentrop-Mołotow i podział Polski
Napadając na Polskę, Związek Sowiecki zrealizował tajny protokół do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku, w którym Niemcy i ZSRR podzieliły między siebie strefy wpływów w Europie Środkowej i Wschodniej. Hitler i Stalin ustalili, że „granica sfer interesów Niemiec i Związku Radzieckiego będzie w przybliżeniu przebiegać na linii rzek Narwi, Wisły i Sanu”. 17 września Rzeczpospolita została podzielona na dwie części – niemiecką i sowiecką. W ten sposób dokonał się IV rozbiór Polski.
Atakując nasz kraj, ZSRR złamał postanowienia polsko-sowieckiego układu o nieagresji, który miał obowiązywać do końca 1945 roku. Była to napaść zbrojna – tak jak niemiecka – podjęta bez wypowiedzenia wojny. Związek Sowiecki zajął terytorium naszego państwa o powierzchni blisko 200 tysięcy kilometrów kwadratowych, zamieszkany przez około 13 milionów osób. Wśród nich było ponad 5 milionów Polaków, pozostali to Ukraińcy, Białorusini i Żydzi. Zdaniem wielu historyków, agresja na Polskę była dla Stalina osobistą zemstą za klęskę poniesioną w wojnie polsko-bolszewickiej.
Represje, deportacje, wywózki
Po sowieckiej napaści nastąpiły masowe deportacje Polaków na Syberię i do Kazachstanu. Według różnych szacunków, do syberyjskich łagrów wywieziono od 320 tysięcy do miliona osób, w tym kobiety i dzieci. Byli skazywani na głód i katorgę, zmuszani do pracy w nieludzkich warunkach. Tylko nielicznym zesłańcom udało się wrócić do kraju. W hołdzie ofiarom wywózek, 17 września jest obchodzony Dzień Sybiraka, ustanowiony przez Sejm w 2013 roku.
Armia Czerwona mordowała jeńców i masakrowała ludność cywilną, a propaganda sowiecka przedstawiała atak jako „wyprawę wyzwoleńczą w obronie ludności” zachodniej Ukrainy i Białorusi. Rozrzucane ulotki informowały, że czerwonoarmiści niosą pokój Polakom, których „niemądry rząd wciągnął w awanturniczą wojnę”. Za wojskiem szły oddziały specjalne NKWD, dokonujące aresztowań i egzekucji.
Zbrodnia katyńska 1940 roku
Po agresji ZSRR, do niewoli trafiło około 250 tysięcy polskich jeńców, w tym ponad 10 tysięcy oficerów. Dyktator Józef Stalin nakazał mordowanie jeńców. Symbolem tego stała się zbrodnia katyńska, w której wiosną 1940 roku NKWD zgładziło strzałem w tył głowy prawie 22 tysiące polskich Polaków. Zostali pochowani w masowych grobach w Katyniu i Miednoje w Rosji oraz Charkowie i Bykowni na Ukrainie. Władze ZSRR ponad pół wieku utrzymywały tzw. kłamstwo katyńskie, że zbrodni dopuścili się Niemcy. Dopiero w 1990 roku Rosjanie przyznali, że masowe egzekucje przeprowadziło NKWD. Do dziś, jednak nie wyjawili wszystkich miejsc pochówku pomordowanych i nikogo nie postawili przed sądem.
