Zapomniany cmentarz wojenny w Baligrodzie
Uroczystości rozpoczną się o godzinie 10:00 na cmentarzu parafialnym w Baligrodzie. Zostanie tam odsłonięte upamiętnienie dawnej nekropolii wojennej, której istnienie i zasięg potwierdziły badania archeologiczne przeprowadzone w 2025 roku.
Cmentarz powstał po zakończeniu działań wojennych w Bieszczadach. Przenoszono na niego szczątki żołnierzy poległych podczas walk armii austro-węgierskiej i rosyjskiej w latach 1914–1915. Według odnalezionych dokumentów spoczęło tam ponad osiem tysięcy osób różnych narodowości.
Przez dziesięciolecia pamięć o wojennej nekropolii stopniowo zanikała. Na jej terenie powstał współczesny cmentarz parafialny. Choć starsi mieszkańcy wiedzieli o dawnych pochówkach, nie znano rzeczywistej skali tego miejsca.
Archiwalne dokumenty pomogły odnaleźć groby
Przełomem okazało się odkrycie dokonane przez Grzegorza Gąskę, społecznego badacza historii Bieszczadów. W jednym z lwowskich archiwów odnalazł plany dawnego cmentarza wojennego. Na ich podstawie rozpoczęto poszukiwania archeologiczne.
W październiku ubiegłego roku Polskie Radio Rzeszów informowało o odkryciu szczątków co najmniej 50 osób. Badania potwierdziły, że znaczna część obecnego cmentarza parafialnego znajduje się na terenie dawnej nekropolii wojennej.
Jak mówił wówczas naszej rozgłośni proboszcz parafii w Baligrodzie, ksiądz Mirosław Augustyn, starsi mieszkańcy pamiętali o wojennych pochówkach. Podczas kopania współczesnych grobów odnajdywano ludzkie kości, które składano na dnie nowych miejsc pochówku. Nikt jednak nie zdawał sobie sprawy z tego, jak wielu żołnierzy zostało tam pochowanych.
Dzisiejsze odsłonięcie upamiętnienia jest częścią projektu „Przywrócić widzialność niewidzialnym. Projekt upamiętnienia zapomnianego cmentarza z czasów Wielkiej Wojny w Baligrodzie”. Przedsięwzięcie zrealizowano dzięki dotacji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Manyłowa – miejsce jednej z najkrwawszych walk w Bieszczadach
Druga część uroczystości odbędzie się o godzinie 14:00 na cmentarzu wojennym na Manyłowej, położonym na Łysym Wierchu w Nadleśnictwie Baligród.
Manyłowa była miejscem ciężkich walk podczas I wojny światowej. W marcu 1915 roku wojska austro-węgierskie przeprowadziły tam akcję minerską, wysadzając pozycje armii rosyjskiej. W wyniku eksplozji i walk zginęły setki żołnierzy.
Przez ponad sto lat ich szczątki pozostawały w zbiorowych mogiłach, między innymi w leju powstałym po wybuchu. Dopiero prace archeologów, historyków i społeczników pozwoliły odnaleźć miejsce pochówku i rozpocząć ekshumacje.
W październiku 2024 roku na Manyłowej oficjalnie otwarto cmentarz wojenny. Spoczęły na nim szczątki 634 żołnierzy. Udało się zidentyfikować zaledwie sześciu z nich.
Powstanie nekropolii było efektem kilkuletniej pracy Fundacji Badań nad Dziedzictwem Kulturowym z Rzeszowa, członków Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Galicja”, leśników i innych osób zaangażowanych w badanie historii regionu.
Kolejny pochówek żołnierzy odnalezionych w Bieszczadach
Podczas dzisiejszej uroczystości na Manyłowej odbędzie się ponowny pochówek szczątków żołnierzy ekshumowanych w trakcie tegorocznych badań archeologicznych na szczycie Szuwarnia.
To kolejny etap prac, których celem jest odnajdywanie i godny pochówek poległych podczas walk toczonych w Bieszczadach ponad sto lat temu.
Historia Manyłowej jest również przypominana podczas organizowanych przez leśników i pasjonatów historii wypraw „Kierunek Manyłowa”. Uczestnicy odwiedzają miejsca dawnych walk i poznają wydarzenia, które rozegrały się w Bieszczadach podczas I wojny światowej.
Program uroczystości w Baligrodzie i na Manyłowej
Uroczystości odbędą się w sobotę, 24 października:
10:00 – cmentarz w Baligrodzie: odsłonięcie upamiętnienia dawnego cmentarza wojennego.
12:00 – wiata turystyczna w Rabem: spotkanie uczestników, poczęstunek oraz gorąca kawa i herbata.
14:00 – cmentarz wojenny na Manyłowej: ponowny pochówek szczątków żołnierzy odnalezionych podczas tegorocznych badań archeologicznych na Szuwarni.
Uroczystości są okazją do przypomnienia historii Bieszczadów jako miejsca ciężkich walk podczas I wojny światowej oraz losów tysięcy żołnierzy różnych narodowości, których groby przez dziesięciolecia pozostawały zapomniane.
