O historii cmentarza, badaniach i przywracaniu pamięci o poległych z Grzegorzem Gąską i Mirosławem Mazurkiem rozmawiał Janusz Jaracz.
Zapomniany cmentarz odkryty dzięki dokumentom ze Lwowa
Przez wiele lat niewiele osób wiedziało, że współczesny cmentarz w Baligrodzie powstał na terenie dawnej nekropolii wojennej. Jej historię odtworzył lokalny badacz Grzegorz Gąska, który podczas poszukiwań w archiwum we Lwowie natrafił na oryginalne plany cmentarza.
– Odkrycie tego cmentarza, a właściwie jego powtórne odkrycie, jest wynikiem moich badań archiwalnych – wyjaśnia Grzegorz Gąska w rozmowie z Januszem Jaraczem z Polskiego Radia Rzeszów.
Wśród odnalezionych dokumentów znalazł się projekt przygotowany przez wiedeńskiego projektanta Arthura Grünbergera oraz późniejszy plan z okresu międzywojennego, który pozwolił dokładnie określić granice nekropolii.
Cmentarz miał charakter komasacyjny. Oznacza to, że przenoszono na niego szczątki żołnierzy z innych, mniejszych cmentarzy wojennych, które likwidowano w dwudziestoleciu międzywojennym.
Ponad 8 tysięcy pochowanych żołnierzy
Z odnalezionych dokumentów wynika, że na cmentarzu w Baligrodzie spoczywa 8225 żołnierzy. Badaczom udało się również dotrzeć do wykazów pochowanych. Dotychczas odczytano nazwiska około 1200 osób. Część z nich umieszczono na kamiennych słupach wyznaczających historyczne granice nekropolii. Prace nad odczytywaniem kolejnych nazwisk będą kontynuowane.
– Myślę, że tę liczbę uda się znacznie powiększyć – podkreśla Grzegorz Gąska.
W ramach upamiętnienia odtworzono również symboliczną bramę wejściową, wykonaną na podstawie oryginalnego projektu z czasów I wojny światowej.
Badania archeologiczne potwierdziły istnienie nekropolii
W 2025 roku na terenie cmentarza przeprowadzono badania archeologiczne. Kierował nimi Mirosław Mazurek z Fundacji Badań nad Dziedzictwem Kulturowym. Prace prowadzono na ostatnim niezajętym fragmencie dawnej nekropolii. Pozostałą część terenu zajmuje obecnie cmentarz parafialny.
– Udało się potwierdzić, że rzeczywiście funkcjonował tutaj cmentarz wojenny. Odkryliśmy zarówno pochówki zbiorowe, jak i pojedyncze – mówi archeolog.
W miejscu prowadzonych badań ustawiono nowe krzyże, przypominające o pochowanych tam żołnierzach.
Uroczystości w Baligrodzie i na Manyłowej
W sobotę, 24 października, w Baligrodzie odbywają się uroczystości związane z odsłonięciem upamiętnienia dawnego cmentarza wojennego. To efekt projektu „Przywrócić widzialność niewidzialnym”, zrealizowanego dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Tego samego dnia zaplanowano również uroczystości na wzgórzu Manyłowa, położonym kilka kilometrów od Baligrodu. Na tamtejszym cmentarzu wojennym mają zostać pochowane szczątki żołnierzy odnalezione podczas badań prowadzonych w trudno dostępnych rejonach Bieszczadów.
Jak wyjaśnia Mirosław Mazurek, w ubiegłym roku badacze poszukiwali miejsc, w których według archiwalnych projektów miały powstać cmentarze wojenne. Okazało się, że nie wszystkie zostały zrealizowane. Odnaleziono jednak ludzkie szczątki, które w tym roku ekshumowano.
Bieszczady były miejscem krwawych walk
Podczas I wojny światowej, szczególnie w latach 1914–1915, w Bieszczadach toczyły się ciężkie walki między armiami austro-węgierską i rosyjską. W górach ginęły tysiące żołnierzy różnych narodowości, a wiele miejsc ich pochówku z czasem zostało zapomnianych.
Od kilku lat badacze, społecznicy i lokalne organizacje podejmują działania mające na celu odnajdywanie dawnych cmentarzy i przywracanie pamięci o poległych. Odtworzenie granic cmentarza w Baligrodzie jest kolejnym etapem tych prac. Dzięki odnalezionym dokumentom i badaniom archeologicznym miejsce, którego historia przez dziesięciolecia pozostawała niemal nieznana, ponownie stało się częścią lokalnej pamięci.
Fot. Janusz Jaracz







