10 lat temu zmarł pisarz, dramaturg i rysownik Sławomir Mrożek

Sławomir Mrożek zmarł 15 sierpnia 2013 r., w Nicei. Urodził się 29 czerwca 1930 roku w Borzęcinie. Od 1933 r. mieszkał z rodziną w Krakowie, ale po wybuchu wojny wrócili do Borzęcina, gdzie Mrożek ukończył szkołę powszechną. W 1949 r. zdał maturę w krakowskim gimnazjum im. Bartłomieja Nowodworskiego. W latach 1945-48 – równolegle z nauką w liceum – przyszły pisarz czynnie działał w harcerstwie. Potem studiował architekturę na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej, historię sztuki w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie oraz orientalistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Pierwszy sukces odniósł w 1950 r. – otrzymał nagrodę „Szpilek” za rysunek, który ukazał się w numerze 16. tego tygodnika. W numerze 26. opublikowano pierwszy felieton satyryczny Mrożka zatytułowany „Ten człowiek”, jednakże pisarz za swój literacki debiut uważał reportaż z budowy Nowej Huty zatytułowany „Młode miasto”, który ukazał się w „Przekroju” również w 1950 r.

Od 1950 r. współpracował z „Dziennikiem Polskim”, Krakowskim Teatrem Satyryków, studenckim teatrem satyrycznym „Bim-Bom” z Gdańska, kabaretem „Szpak” i Piwnicą pod Baranami. Od 1953 r. publikował w nich systematycznie serie satyrycznych rysunków. W 1951 r. został członkiem Związku Literatów Polskich.

Debiutem książkowym Mrożka stały się wydane w 1953 r. zbiory satyrycznych opowiadań – „Opowiadania z Trzmielowej Góry” (broszurką propagandową napisaną chyba na zamówienie Spółdzielni Czytelnik) i „Półpancerze praktyczne” opublikowane w Wydawnictwie Literackim. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich przyznało mu w 1954 r. Nagrodę im. Juliana Bruna dla młodych dziennikarzy. W latach 1956-60 prowadził w m.in. na łamach „Życia Literackiego” rubrykę satyryczną tekstowo-rysunkową pt. „Postępowiec”.

W 1956 r. opublikował pierwszą ze swoich powieści, „Maleńkie lato”, w roku 1961 drugą i ostatnią – „Ucieczkę na południe”. W 1957 r. ukazał się tom opowiadań „Słoń” oraz zbiorek rysunków „Polska w obrazkach”. Jako dramaturg Mrożek zadebiutował sztuką „Policja”, opublikowaną w „Dialogu” i wystawioną 27 czerwca 1958 r. przez Jana Świderskiego w Teatrze Dramatycznym w Warszawie.

W listopadzie 1959 r. ożenił się z malarką Marią Obrembą i wspólnie z nią przeniósł się do Warszawy. Pisał w tym czasie teksty satyryczne do estradowego programu „Podwieczorek przy mikrofonie”. W 1962 r. został laureatem Nagrody Fundacji im. Kościelskich w Genewie.

Do 1964 r. ukazały się w Polsce, m.in.: kolejny tom opowiadań pt. „Deszcz” (1962) oraz sztuki teatralne – „Męczeństwo Piotra Oheya” (1958), „Indyk” (1961), „Karol” (1961), „Na pełnym morzu” (1961), „Strip-tease” (1961), „Zabawa” (1962), „Kynolog w rozterce” (1962), „Czarowna noc” (1963), „Śmierć porucznika” (1963) i jeden z najważniejszych utworów Mrożka – „Tango” (1964).

W latach 60. Mrożek stał się popularny również poza granicami kraju – w 1963 r. w Niemczech wydano trzytomowy zbiór jego dramatów; we Francji za „Słonia” otrzymał „Prix de l’Humour Noir” (1964), a trzy lata później ukazało się tam dwutomowe wydanie jego sztuk. W 1963 r. wyjechał z żoną do Włoch i zamieszkał pod Genuą. We Włoszech spędził pięć lat. Otrzymał w tym czasie nagrodę Fundacji im. Jurzykowskiego w Nowym Jorku (1964).

W 1968 r. przeniósł się do Paryża. „W tym samym roku we francuskiej prasie ogłosił – w formie listu otwartego – swój protest przeciwko udziałowi Polski w interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. W rezultacie władze polskie odmówiły mu przedłużenia paszportu i pisarz wystąpił o azyl polityczny we Francji. W Polsce cenzura zakazała wówczas publikacji jego utworów i wystawiania sztuk” – czytamy w Encyklopedii Teatru Polskiego. Mrożek poprosił o azyl polityczny we Francji. 10 lat później uzyskał francuskie obywatelstwo, a w 2003 r. otrzymał francuską Legię Honorową za wkład w rozwój literatury francuskiej.

W Polsce od 1973 r. zaczęto łagodzić obowiązujące od 1968 r. zapisy cenzury na publikowanie Mrożka. Ukazały się wówczas m.in. „Szczęśliwe wydarzenie” (1973), „Rzeźnia” (1973), „Emigranci” (1974), „Pieszo” (1980). W roku 1978 – po raz pierwszy od 1963 – pisarz odwiedził kraj rodzinny. Powtórnie odwiedził Polskę w roku 1981, kiedy otrzymał dyplom ministra spraw zagranicznych za wybitne zasługi w propagowaniu kultury polskiej na świecie oraz nagrodę tygodnika „Szpilki” – Złotą Szpilkę z Wawrzynem.

Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce Mrożek ogłosił na Zachodzie „List do cudzoziemców”, zastrzegł też publikowanie swoich utworów w polskiej prasie i pokazywanie sztuk w polskiej telewizji. Natomiast w polskich teatrach sztuki Mrożka święciły w tym okresie triumfy.

Do 1996 r. pisarz pozostawał za granicą, mieszkając w USA, we Włoszech, w Paryżu. W latach 70. kilkukrotnie wyjeżdżał do Niemiec, gdzie pisał scenariusze filmowe: „Wyspa Róż” (1974-75), „Amor” (1977), „Powrót” (1979) – dwa ostatnie również sam wyreżyserował dla niemieckich wytwórni. Pod koniec 1989 r. przeniósł się do Meksyku, gdzie zamieszkał na ranczo La Epifanía ze swoją drugą żoną Susaną Osorio-Mrożek.

W czerwcu 1990 r. pisarz przyjechał do Krakowa na dwutygodniowy Festiwal Mrożka zorganizowany z okazji jego sześćdziesiątych urodzin. Przemiany ustrojowe w Polsce przyniosły wydanie jego „Dramatów”, „Małych próz” i „Rysunków” (1991) oraz „Miłości na Krymie” (1993). W 1994 r. zaczął publikować co tydzień rysunki satyryczne, a od 1997 r. także cotygodniowy felieton na łamach „Gazety Wyborczej”.

Podczas pobytu w Meksyku pisarz przebył operację tętniaka mózgu, w wyniku czego z żoną musieli zrezygnować z pobytu w Epifanii. W 1996 r. Mrożkowie wrócili na stałe do Polski i zamieszkali w Krakowie. 6 czerwca 2008 r. Mrożek z żoną Susaną na lotnisku w Balicach wsiedli do samolotu, którym opuścili Polskę na stałe. Pisarz zamieszkał w Nicei. Odbierając w marcu 2012 roku doktorat honoris causa w Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Mrożek powiedział, że niepokoi go tempo, w jakim zmienia się świat. „Coraz bardziej w tempie zatrważającym, przyznaję, że cierpię na tym, bo ja już się schylam ku starości” – powiedział.

Zmarł 15 sierpnia 2013 r. w szpitalu w Nicei. Pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. (PAP)

fot. pixabay.pl