Współczesny język polski – odcinek 46

Pojawiają się również propozycje zastępowania określeń wskazujących na rodzaj gramatyczny neutralnymi wyrażeniami, na przykład „osoba studiująca” zamiast „student”. O tych zmianach w audycji „Współczesny język polski” mówiła prof. Maria Krauz, językoznawczyni z Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Posłuchaj rozmowy

Zapraszamy do wysłuchania rozmowy, którą z prof. Marią Krauz przeprowadził Szymon Taranda.

Współczesny Język PolskiWspółczesna polszczyzna. Feminatywy i neutralne formy w komunikacji

Język się zmienia, a językoznawcy obserwują te zmiany

Jeszcze kilka lat temu oceny poprawności językowej były często formułowane bardziej kategorycznie. Wyraźniej rozgraniczano formy uznawane za poprawne i niepoprawne. Dziś językoznawcy częściej przyjmują wyważone stanowisko, dając użytkownikom języka czas na sprawdzenie, które rozwiązania rzeczywiście się przyjmą.

Jak podkreśla prof. Maria Krauz, nie każda nowa forma musi być od razu oceniana jednoznacznie. Warto obserwować, jak funkcjonuje w komunikacji i czy utrwala się w codziennym użyciu.

Ekspertka zwraca jednocześnie uwagę na bogactwo polszczyzny. Dzięki rozbudowanemu słownictwu można precyzyjnie wyrażać nie tylko znaczenia, ale również emocje i różne odcienie wypowiedzi. Dlatego warto dbać o różnorodność języka, zamiast ograniczać się do kilku uniwersalnych określeń, takich jak popularne słowo „super”.

Coraz częściej w codziennej komunikacji

Jednym z przykładów zachodzących zmian są feminatywy. Żeńskie nazwy zawodów i funkcji są chętnie używane przez młodszych użytkowników polszczyzny, co może sprzyjać ich dalszemu upowszechnianiu.

Prof. Maria Krauz przyznaje, że otrzymuje od studentów wiadomości rozpoczynające się od zwrotu „Szanowna Pani Profesorko”. Nie traktuje takiej formy jako problemu, lecz zwraca uwagę na intencje nadawcy i jego wybór językowy.

Zapytana o to, jak w takim razie należy się do niej zwracać, odpowiada, że pozostawia tę decyzję rozmówcy. Jednocześnie podkreśla znaczenie rzeczowników, które mogą odnosić się do osób niezależnie od ich płci, takich jak „lekarz”, „artysta”, „pisarz”, „student” czy „pracownik”.

„Osoba studiująca” zamiast „student”? Nie wszystkie propozycje się przyjmą

W dyskusji o neutralności językowej pojawiają się określenia, które pozwalają uniknąć wskazywania rodzaju gramatycznego. Przykładami są wyrażenia „osoba studiująca” zamiast „student”, „osoba pracująca” zamiast „pracownik” czy „osoba wykładająca” zamiast „wykładowca”.

Takie rozwiązania wiążą się z dążeniem do tego, aby sposób komunikacji nie wykluczał nikogo i nie uraził odbiorcy. Zdaniem prof. Marii Krauz nie oznacza to jednak, że wszystkie te konstrukcje szybko rozpowszechnią się w codziennej polszczyźnie.

Istotną rolę odgrywa bowiem ekonomiczność języka. Użytkownicy na ogół chętnie wybierają krótsze i prostsze formy, a zastąpienie jednego wyrazu dłuższym wyrażeniem może utrudniać jego upowszechnienie. Dlatego określenia takie jak „osoba studiująca” mogą znaleźć zastosowanie przede wszystkim w języku urzędowym, w którym większą wagę przywiązuje się do formalnego charakteru wypowiedzi.

„Studentki i studenci”, czyli jak zwracać się do grupy?

Osobnym zagadnieniem są zwroty adresatywne, czyli formy, których używamy, zwracając się do konkretnych osób lub grup. W sytuacjach oficjalnych stosunkowo łatwo uwzględnić zarówno formy męskie, jak i żeńskie. Można powiedzieć na przykład „studentki i studenci”, „panie i panowie” czy „wykładowczynie i wykładowcy”.

W przemówieniach, podczas uroczystości i oficjalnych spotkań takie sformułowania są naturalnym elementem wypowiedzi. Nadawca ma czas, by starannie przygotować komunikat i dobrać odpowiednie określenia.

Inaczej wygląda sytuacja w codziennej komunikacji ustnej. Jak zauważa prof. Maria Krauz, trudno oczekiwać, że w każdej spontanicznej wypowiedzi użytkownicy będą regularnie posługiwać się dwiema formami zamiast jednej. Z tego powodu sposób zwracania się do większych grup osób może jeszcze przez pewien czas budzić wątpliwości.

Ekspertka zwraca również uwagę na kolejność wymieniania form żeńskich i męskich. W oficjalnych wypowiedziach częściej słyszy najpierw określenie męskie, a dopiero później żeńskie, na przykład „wykładowcy i wykładowczynie”.

Między tradycją a zmianą

Współczesna polszczyzna stoi przed wyzwaniem pogodzenia utrwalonych zwyczajów językowych z nowymi potrzebami komunikacyjnymi. Upowszechnianie feminatywów, poszukiwanie neutralnych określeń i zmiany w sposobach zwracania się do innych pokazują, że język nieustannie reaguje na przemiany społeczne.

Jak wynika z rozmowy z prof. Marią Krauz, nie wszystkie proponowane formy muszą od razu zadomowić się w codziennej komunikacji. O ich przyszłości zdecydują między innymi zwyczaje użytkowników, potrzeba precyzji oraz naturalna skłonność do skracania wypowiedzi.

Warto przy tym pamiętać, że rozwój języka nie musi oznaczać rezygnacji z jego bogactwa. Różnorodność słownictwa i możliwość wyboru odpowiednich form pozwalają lepiej dostosować wypowiedź do sytuacji, odbiorcy i intencji nadawcy.